Mchy

Najbogatsza flora mchów występuje w ekosystemach leśnych, zwłaszcza w dobrze zachowanych płatach o charakterze puszczańskim (łącznie 141 gat.) i w zbiorowiskach naskalnych (łącznie 100 gat.) – na nasłonecznionych skałach powyżej górnej granicy lasu oraz na skałach śródleśnych i na wilgotnych skałach w dolinach potoków. Zróżnicowana i cenna muskoflora występuje w potokach górskich i na ich obrzeżach (66 gat.), na połoninach (47 gat.), na torfowiskach (46 gat.), łąkach (44 gat.), w młakach (41 gat.) i na terenach źródliskowych (34 gat.). W zbiorowiskach ruderalnych, zwłaszcza na ścieżkach i na ich obrzeżach, stwierdzono łącznie 45 taksonów.

Flora mchów na terenie BdPN wykazuje wysokie walory pod kilkoma względami. Na omawianym terenie występuje co najmniej 125 taksonów mchów, których zachowanie ma podstawowe znaczenie dla utrzymania dużej wartości i różnorodności briologicznej zarówno BdPN, jak i całej polskiej części Karpat. Stanowi to około 40% muskoflory Parku, co samo w sobie podnosi walor tutejszego świata mchów. Jedyne stanowiska w Polsce mają tu: moczarnik alpejski Hygrohypnum alpinum, moczarnik wygięty H. eugyrium i cisolist gęstolistny Taxiphyllum densifolium.

Gatunki prawnie chronione na terenie Parku liczą 87 mchów, w tym 13 ściśle i 74 częściowo chronionych. Wśród ściśle chronionych dominują mchy związane z dobrze zachowanymi lasami o cechach puszczańskich, gdzie rosną na korze na pniach i konarach oraz na grubym drewnie zalegającym w dnie lasu. Gatunki częściowo chronione, to w większości duże mchy, głównie leśne, bagienne i torfowiskowe oraz murawowe.

Mchy chronione Konwencją o ochronie dzikiej fauny i flory europejskiej oraz ich siedlisk, ujęte w załącznikach Dyrektywy Siedliskowej (DS) to tylko trzy gatunki umieszczone w załączniku II DS. Warto zaznaczyć, że Dicranum viride w dolinie potoku Rzeczyca tworzy sporofity, co jest unikatowe w skali Europy. Należy również podkreślić, że w polskiej części Karpat, gatunek ten najczęściej rośnie w Bieszczadach, zwłaszcza w BdPN. Odnotowano tu również 22 gatunki mchów ujętych w załączniku V DS.

Mchy zagrożone w skali Europy liczą 17 gatunków zagrożonych, w tym: 1 wymierający (kategoria E), 3 narażone (V), 6 rzadkich (R), 4 regionalnie zagrożone (RT) i 3 niewystarczająco poznane (K). W większości są to mchy puszczańskie, charakterystyczne dla dobrze zachowanych kompleksów leśnych (11 gatunków, np. epifityczny zrostniczek ząbkowany Zygodon dentatus, czy epiksyliczny bezlist okrywowy Buxbaumia viridis) i mchy naskalne (6 gat.; np. rozłupek włoskoząb Schistidium trichodon).

W Parku rośnie 48 gatunków zagrożonych w Polsce (kategoria E – 13 gat., V – 12, R – 14, I – o nieokreślonym zagrożeniu – 9) (Tab. 1). Stanowi to 21% wszystkich taksonów mchów zagrożonych w kraju. Podobnie jak poprzednio, najliczniejszą grupę tworzą tu mchy starych, dobrze zachowanych ekosystemów leśnych (23 gatunków, np. epifity – jeżolist zwyczajny Antitrichia curtipendula i miechera pierzasta Neckera pennata) oraz wyspecjalizowane hydro- i higrofity występujące w potokach (8 gat., np. rozłupek strumieniowy Schistidium rivulare), fitocenozach bagiennych i błotnych (torfowiska – 6 gat., np. torfowiec brodawkowaty Sphagnym papillosum; młaki – 6 gat., bagniak włoskowaty Philonotis arnellii; źródliska – 2 gat., np. prątnik zbiegający Bryum weigelii) oraz mchy epipetryczne (7 gat.; np. krótkoząb skalny Brachydontium trichodes).

W muskoflorze Parku wyróżnić należy 46 gatunków zagrożonych w polskiej części Karpat (w tym E – 12 gat., V – 10, R – 19, I – 5). Stanowi to 34% mchów zagrożonych w całych polskich Karpatach. Również w tej grupie przeważają mchy puszczańskie (23 gatunki, np. krzywoząb podsadnikowy Anacamtodon splachnoides i zwiślik krótkokończysty Anomodon rugelii) oraz duży jest udział mchów siedlisk wodnych i bagiennych: potokowe – 8 gat., torfowiskowe – 5, źródliskowe – 2, podmokłych łąk i młak – 5.

Mchy wysokogórskie, pomimo niezbyt wysokiego wyniesienia terenu, na terenie BdPN liczą aż 23 gatunki - podzielone na grupę mchów alpejskich i subalpejskich. Prawie wszystkie związane są ze zbiorowiskami naskalnymi, przede wszystkim w pasie połonin (np. naleźlina skalna Andreaea rupestris, skalnik drobny Bucklandiella microcarpa i skalniczek wełnisty Racomitrium lanuginosum), a np. leśniak pirenejski Hylocomiastrum pyrenaicum rośnie dodatkowo w runie dobrze zachowanych płatów puszczy bieszczadzkiej i na ocienionych skałach leśnych.

Pomimo niewielkiego uprzemysłowienia i urbanizacji regionu, również w Bieszczadach następują procesy antropogenizacji. Człowiek powoduje w grupie mchów zmiany zarówno ilościowe, jak i jakościowe. Od prawie 60 lat nie udało się ponownie odnaleźć kilku gatunków, np. odkrytych na tym terenie przez S. Lisowskiego. W procesie zaniku niektórych z nich na pewno miał udział czynnik antropogeniczny, w tym głównie wpływ turystyki. Drąstewniczek zmienny Lescuraea mutabilis był częstym epifitem buka, a obecnie, pomimo specjalnych poszukiwań, nie stwierdzono jego występowania. Mech ten praktycznie zaniknął również w Beskidach Zachodnich. Proces ten wydaje się mieć związek z zanieczyszczeniem atmosfery i obniżoną wilgotnością powietrza. Przykładem jest również zaginięcie nibybielistki Sautera Paraleucobryum sauteri, który należy do najrzadszych mchów w Polsce. Znany jest on tylko z Babiej Góry i Tarnicy w Bieszczadach. Jego stanowisko na szczycie Tarnicy zostało całkowicie zdewastowane i zadeptane.

Człowiek ma również udział w napływie na ten teren nowych, niewystępujących tu wcześniej składników muskoflory. W ostatnim okresie pojawił się tu np. wybitnie inwazyjny mech pochodzący z półkuli południowej krzywoszczeć przywłoka Campylopus introflexus, odnaleziony na torfowisku Tarnawa. Ten neofityczny gatunek będzie się tu zapewne rozprzestrzeniał i może stanowić poważne zagrożenie dla torfowiskowej bioróżnorodności. Prawdopodobnie przez człowieka zawleczony tu został skąpowłosek hercyński Oligitrichum herynicum, który obecnie rozprzestrzenia się wzdłuż szlaków turystycznych.

Mimo antropopresji zachowały się w tutejszej florze mchy o charakterze unikatowym. Niezwykle cenne na terenie BdPN są ugrupowania mchów porastające wychodnie skalne i to zarówno nasłonecznione, położone na połoninach, jak i ocienione skały śródleśne oraz przede wszystkim wilgotne wychodnie skał w dolinach potoków. Szczególnie narażona jest flora epipetrycznych (naskalnych) mchów wysokogórskich w pasie połonin, która w szybkim tempie ubożeje. Przyczyn tego zjawiska należy upatrywać głównie w postępującym zarastaniu wychodni skalnych przez krzewy i/lub ekspansywne trawy, i w efekcie tego ocienianie ich. W celu zachowania cennych zbiorowisk mchów naskalnych, należy prowadzić zabiegi ochrony czynnej zapobiegające zarastaniu skał i rumoszu przez roślinność naczyniową.

A jakie są zagrożenia w innych grupach mchów na terenie BdPN? Generalnie obserwuje się postępujące ubożenie, a nawet zanik, populacji najbardziej wrażliwych składników muskoflory lasów puszczańskich, zwłaszcza mchów epifitycznych (rosnących na korze pni lub konarów) i epiksylicznych (porastających zalegające martwe drewno). Jest to proces złożony i trudno określić tu jego bezpośrednie przyczyny. Powierzchnie lasów naturalnych o cechach pierwotnych powinny być ściśle chronione, aby efektywnie zabezpieczyć ich unikatowe środowisko leśne, stwarzające m.in. warunki występowania nader różnorodnej florze wyspecjalizowanych mchów puszczańskich.

W BdPN, podobnie jak w całych Karpatach, stopniowo zanikają też cenne mchy bagienne, błotne i torfowiskowe, co związane jest m.in. z zarastaniem tych siedlisk przez krzewy i drzewa. Aby ochronić występujące tu wyspecjalizowane hydro- i higrofity należy na tych terenach prowadzić zabiegi ochrony czynnej, np. koszenie, aby zabezpieczyć je przed postępującą tu naturalną sukcesją leśną; należy także zapewnić właściwe stosunki wodne. Również siedliska naturalnych koryt potoków i rzek oraz ich obrzeży charakteryzuje cenna, różnorodna, często unikatowa muskoflora, stąd górskie potoki o naturalnym biegu wymagają szczególnej ochrony. Dla utrzymania nadzwyczajnego zróżnicowania i bogactwa flory mchów BdPN, należy powyższe siedliska i ekosystemy chronić głównie przed bezpośrednimi i pośrednimi skutkami działalności człowieka.

Źródło: Monografia BdPN 2016 r. – na podstawie rozdziału „Mchy”, którego autorami są Jan Żarnowiec i Adam Stebel