ROŚLINNOŚĆ BIESZCZADZKIEJ KRAINY DOLIN
(zbiorowiska roślinne na terenie Parku i otuliny)
ZBIOROWISKA ŁĄKOWE
Podmokłe ziołorośla wiązówkowo-bodziszkowe Filipendulo-Geranietum Koch 1926
Łany wiązówki błotnej stanowią najbardziej rozpowszechniony zespół łąki ziołoroślowej na siedliskach podmokłych w całej otulinie BdPN. Łąka ta jest rozpowszechnionym zbiorowiskiem także w niżowej części kraju. Występuje na wilgotnej, próchniczej glebie, z tendencjami do powolnego przepływu wody w gruncie. Glebę najczęściej stanowi żyzna i próchniczna mada, gdzie przez znaczną część roku obserwujemy bardzo wysoki poziom lustra wód gruntowych. Płaty wiązówkowe często występują też jako zbiorowisko okrajkowe wilgotnych lasów i zarośli, głównie na skraju łęgów. Zajmują grunty rzadko użytkowane gospodarczo lub całkowicie porzucone.
Skład florystyczny jest bardzo urozmaicony - notuje się tu jednak duże wahania liczby gatunków (np. w BdPN wahania wynoszą od 20 do 50 taksonów w zdjęciu). Niepodzielnie dominującym składnikiem pokrycia jest wiązówka błotna, z którą dość regularnie, choć nie zajmując szczególnej powierzchni, występuje bodziszek błotny Geranium palustre. Znaczącą liczebność osiąga tu również knieć błotna (Caltha palustris), sitowie leśne (Scirpus sylvaticus), mięta długolistna (Mentha longifolia) oraz świerząbek orzęsiony (Chaerophyllum hirsutum). Ruń jest wielopoziomowa. Udział roślin jednoliściennych (trawiastych, sitowatych i turzysowatych) jest tu wyraźnie ograniczony.
Wilgotna łąka jaskrowo-firletkowa Ranunculus acris-Lychnis flos-cuculi
Łąka z firletką i jaskrem ostrym jest bardzo szeroko rozpowszechnionym zbiorowiskiem w całej Polsce niżowej, choć wskazać można wiele niejednoznaczności co do jej zdefiniowania, gdyż fitocenoza ta wykazuje dużą zależność od fenologii, jak również nie posiada mocnych gatunków wyróżniających i charakterystycznych. Opisywana jest głównie w oparciu o cechy fizjonomiczne. W krajobrazie z daleka oznacza się żółto-różowym kolorem aspektu czerwcowego, kiedy to kwitnie jaskier ostry i firletka poszarpana. Łąka jaskrowo-firletkowa zajmuje na terenie otuliny znaczące powierzchnie, wykazując przywiązanie do siedlisk o trwałym uwilgotnieniu podłoża, na glebach zwięzłych, mało przepuszczalnych. Fitocenoza ta należy do najbogatszych florystycznie. Na terenie BdPN w jednym zdjęciu notuje się od 40 do 60 gatunków naczyniowych. W otulinie fitocenoza ta może być florystycznie jeszcze bogatsza. Wynika to z jej użytkowania, które ma charakter ekstensywnej gospodarki łąkowo-pasterskiej. Rząd Molinietalia reprezentowany jest dość regularnie przez 15 gatunków, co daje podstawy zaliczać tę jednostkę do łąk wilgotnych.
Wilgotne pastwisko sitowe Epilobio-Juncetum effusi Oberd. 1957
Pastwisko sitowo-wierzbownicowe należy do pospolitych zbiorowisk wilgotnych kompleksów łąkowych, które niegdyś były przepasane lub też nadal prowadzony jest na nich regularny wypas. Zespół ten tworzą głównie zbiorowiska wykształcone na glebach wilgotnych, o słabo przepuszczalnym podłożu mineralnym. Tylko górne warstwy profilu są lekko próchniczne, niżej zalegają poziomy oglejone. Woda utrzymuje się więc przez dużą część sezonu wegetacyjnego tuż pod powierzchnią gruntu. Ubijanie gleby przez pojazdy mechaniczne oraz wypas zwierząt dodatkowo pogarsza tu warunki tlenowe, ograniczając konkurencję ze strony wielkich bylin. I właśnie dlatego mamy tu do czynienia z zespołem dość bogatym florystycznie, w którym ogólnie notuje się około 120 gatunków (przeciętnie na jednej powierzchni, wynoszącej 25 m2, występuje około 40 gatunków). Ruń wykazuje wyraźną strukturę kępkowo-dolinkową. Główną grupę stanowią w tej asocjacji gatunki klasy Molinio-Arrhenatheretea. Wśród nich mocno zarysowuje się rząd Molinietalia i związek Calthion, dlatego zespół zaliczono do łąk wilgotnych.
Ziołorośla sitowia leśnego Scirpetum silvatici Knapp 1946
Ziołorośla sitowiowe z daleka mogą przypominać szuwar turzycowy, jednak składem florystycznym wyraźnie nawiązują do zbiorowisk łąkowych. Silnie wyodrębia się tu rząd Molinietalia i związek Calthion. Zespół ten zwykle wykształca się na niedużych płatach, występujących w kompleksie łąkowym. Zajmuje najczęściej lokalne wklęśnięcia terenu lub obniżenia u podstawy stoku. Dochodzi tu do znacznego i względnie trwałego uwilgotnienia podłoża, przy czym woda rzadko kiedy stagnuje na powierzchni. Poza wiodącym tu sitowiem leśnym znaczny udział mają gatunki łąkowe: Caltha palustris, Filipendula ulmaria, Juncus effusus i Mentha longifolia. Sporo jest także gatunków szuwarowych z rzędu Phragmitetalia i torfowiskowych z klasy Scheuchzerio-Caricetea fuscae. W jednym zdjęciu występuje przeciętnie 38 gatunków, co oznacza, że mamy do czynienia z fitocenozą dość bogatą, choć w powierzchownej fizjonomii płatów tego nie widać.
Zbiorowisko śmiałka darniowego Deschampsia caespitosa
Łąka śmiałkowa w całej otulinie jest fitocenozą bardzo rozpowszechnioną, powstałą w dużej mierze na miejscu zapuszczonych, nieużytkowanych użytków zielonych. Jej optymalnym siedliskiem są miejsca wilgotne i względnie żyzne, często znajdujące się w obrębie dolin rzecznych, albo też płasko ukształtowanych partii stoków. Pod względem fitosocjologicznym fitocenoza należy do wilgotnych łąk z rzędu Molinietalia i związku Calthion. Zbiorowisko to występuje niemal we wszystkich kompleksach łąkowych całej otuliny, tworząc miejscami rozległe łany, w których dominuje śmiałek darniowy. Pomimo przynależności do wilgotnych łąk, ważną grupę stanowią tu gatunki łąk świeżych z rzędu Arrhenatheretalia, wobec której udział roślin rzędu Molinietalia jest wyraźnie mniejszy. Taki stan rzeczy jest skutkiem dużego zróżnicowania wilgotności, za co z kolei odpowiada układ kępkowo-dolinkowy, bardzo typowy dla tej fitocenozy, jak również szerokie spectrum ekologiczne samego śmiałka. Mimo sporej grupy gatunków wilgociolubnych z rzędu Molinietalia, nie obeserwujemy tu tendencji do podtopień.
Ziołorośla mięty długolistnej Mentha longifolia
Ziołorośla miętowe nie stanowią dobrze zdefiniowanej jednostki fitosocjologicznej, ale warte są wyodrębnienia z uwagi na rozpoznawalną z daleka wyrazistość fizjonomiczną. Zbiorowisko należy do klasy Molinio-Arrhenatheretea i rzędu Molinietalia, gdyż gatunki tych jednostek w miętowych ziołoroślach odgrywają największą rolę. Płaty mięty długolistnej towarzyszą zazwyczaj większym kompleksom wilgociolubnych zarośli i ziołorośli na obrzeżach olszyny karpackiej. Gleby są tu żyzne i próchnicze, zaliczane do mad. Warto jednak zauważyć, że ziołorośla miętowe nie stanowią zbyt stabilnego zbiorowiska roślinnego - wystarczy okresowe przesuszenie płatu, a udział tej fitocenozy maleje na korzyść innych dominantów, takich jak: Deschampsia caespitosa, Juncus effusus, Filipendula ulmaria, czy Cirsium rivulare.
Wilgotna łąka ostrożeniowa Cirsietum rivularis Ralski 1931
Płaty łąki ostrożeniowej stają się najbardziej widoczne w krajobrazie na przełomie maja i czerwca, gdy zakwita ostrożeń łąkowy – wtedy purpurowe plamy dość jednoznacznie wskazują z daleka na położenie Cirsietum rivularis. Zespół zajmuje siedliska wilgotne w miejscach lokalnie obniżonych, o żyznych glebach, często podmokłych, lecz niepodtapianych. Przeważają tu szerokolistne byliny z klasy dwuliściennych, przy stosunkowo niedużym udziale roślin jednoliściennych. Na obszarze Polski łąka ostrożeniowa ma zasięg borealno-górski, w związku z czym najlepiej wykształciła się w górach i terenie podgórskim, a także w północno-wschodniej Polsce. Na terenie otuliny Cirsietum rivularis występuje niemal we wszystkich kompleksach łąkowych, zajmując najczęściej dno dolin, rzadziej stoki o połogim nachyleniu. Gleby występują tu w typie płytkich mad próchnicznych. Poza Cirsium rivulare i Filipendula ulmaria występują tu regularnie higrofilne gatunki łąkowe ze związku Calthion: Myosotis palustris, Caltha palustris, Geum rivale, Crepis paludosa. Z ważniejszych traw można wymienić: Deschampsia caespitosa, Festuca pratensis, Phleum pratense, Poa pratensis, Anthoxanthum odoratum. Nierzadko pojawiają się też turzyce, głównie: Carex nigra, C. flava, C. panicea i C. brizoides. Zbiorowisko należy do bogatych florystycznie – w poszczególnych płatach notuje się zwykle ponad 40 gatunków.
Łąka mietlicowa typowa Campanulo serratae-Agrostietum capillaris typicum Denisiuk et Korzeniak 1999
Łąki mietlicowe stanowią typ najbardziej rozpowszechnionych zbiorowisk trawiastych w obrębie siedlisk świeżych na terenie całej otuliny – jest także najważniejszym zbiorowiskiem łąk kośnych i wypasanych. Występuje we wszystkich kompleksach łąkowych, zajmując przy tym niemal pełny przedział wysokości – fitocenozy tej nie notuje się jedynie powyżej 900 m n.p.m. Łąka mietlicowa wykazuje duże zróżnicowanie w zależności od ekspozycji i nachylenia - stoki o większym nachyleniu i na ekspozycjach południowych lub zachodnich skupiają płaty bardziej ciepłolubne, natomiast stoki płaskie są z zasady mezofilne. Zbiorowisko to występuje na zwięzłych, dość zasobnych glebach mineralnych, często wykształconych na podłożu kamienisto-gliniastym. W czasie dni bezdeszczowych górne poziomy gleby ulegają tu wyraźnemu przesuszeniu.
Łąka mietlicowa należy do fitocenoz florystycznie bardzo bogatych - zarejestrowano do 60 gatunków na jednej powierzchni. Jej płaty skupiają dużą grupę gatunków niskodarniowych o cechach światłożądnych. Z roślin dwuliściennych częściej występuje chaber łąkowy Centaurea jacea, krwawnik pospolity Achillea millefolium, przytulia pospolita Galium mollugo. Najliczniejsze są gatunki łąkowe z klasy Molinio-Arrhenatheretea, a w jej obrębie dużą reprezentację ma rząd Arrhenatheretalia i związek Arrhenatherion. Dość wyraźnie wyodrębniają się też rośliny muraw bliźniczkowych z klasy Nardo-Callunetea.
Z uwagi na szeroką amplitudę zajmowanych siedlisk, mamy tu do czynienia z dużym zróżnicowaniem zespołu na podzespoły i odmiany. Wśród najczęściej spotykanych łąk o charakterze ciepłolubnym warto wymienić podzespół z drżączką średnią (Briza media) lub chabrem łąkowym (Centaurea jacea), a także nawiązyjący do łąk podgórskich podzespół z rajgrasem wyniosłym (Arrhenatherum elatior). Formy zaawansowanej sukcesji, zwłaszcza na polanach reglowych, tworzą płaty z kłosówką miękką (Holcus mollis), konietlicą łąkową (Trisetum flavescens), z dziurawcem czworobocznym (Hypericum maculatum), czy z kupkówką pospolitą (Dactylis glomerata). Postać wilgotniejszą łąki mietlicowej często opanowuje wyczyniec łąkowy (Alopecurus pratensis). Jest to więc fitocenoza ściśle związana z użytkowaniem kośno-pasterskim, bez którego szybko zanika.
Murawy pastwiskowe
Murawa z bliźniczką psią trawką Nardus stricta
Bliźniczyska, zwane psiarami, występują na bardzo ubogich i kwaśnych glebach bezwapiennych, o różnym stopniu wilgotności – od płatów z tendencjami do mocnego przesuszenia do fitocenoz wchodzących w kontakt z torfowiskami. Murawy te stanowią półnaturalne i antopogeniczne zbiorowiska, które powstały na skutek długotrwałego ekstensywnego wypasu łąk górskich w reglu dolnym. W postaci dobrze zachowanej stanowią siedlisko priorytetowe w systemie Natura 2000. Tuż po wojnie w wielu miejscach bliźniczyska zajmowały niemal połowę tutejszych stoków i połonin, jednak po wygaśnięciu wypasu zaczęły szybko znikać z krajobrazu, dziś ograniczając się do niewielkich, często kilkuarowych, ostańców roślinności. Bliźniczka psia trawka (Nardus stricta) nadaje całemu zbiorowisku wygląd niskiej, płowej murawy, przez co z daleka jest rozpoznawalna w krajobrazie. Miejscami ruń tutejszych muraw jest jeszcze zdominowana przez bliźniczkę i posiada wiele gatunków z klasy Nardo-Callunetea, większość jednak płatów po wycofaniu wypasu łąkowacieje, czyli w składzie florystycznym coraz większy udział zyskują gatunki łąkowe, a następnie sukcesywnie wkraczają gatunki drzew i krzewów, w dalszej perspektywie nieuchronnie prowadząc do wtórnej sukcesji w kierunku lasu.
Pastwisko życicowo-grzebienicowe Lolio-Cynosuretum R. Tx. 1937
Lolio-Cynosuretum, jako podstawowy zespół roślinny obszarów wypasanych w naszym kraju, pod względem taksonomicznym należy do klasy Molinio-Arrhenatheretea, rzędu Arrhenatheretalia i związku Cynosurion. W otulinie BdPN jest stosunkowo często spotykany w miejscach, gdzie prowadzony był dość intensywny wypas. Wykształca się na zwięzłych glebach mineralnych, o głębokim poziomie wód gruntowych. Na ogół są to siedliska żyzne, położone na lekkich skłonach wzniesień lub na terenach całkiem płaskich w dnie doliny. Płaty tej asocjacji wykazują dużą odporność na zdeptywanie. Skład florystyczny bywa tu dosyć zmienny. Ze związku Cynosurion najliczniej rośnie grzebienica pospolita (Cynosurus criststus) i koniczyna biała (Trifolium repens), natomiast udział życicy trwałej (Lolium perenne) bywa rejestrowany nie we wszystkich płatach. Życica, jako gatunek łagodnego klimatu atlantyckiego, w górach miewa zasięg ograniczony. Niemniej fizjonomia tego pastwiska jest na tyle wyrazista, że identyfikacja nie stanowi większego problemu.
Pastwisko życicowo-kostrzewowe Festuco-Cynosuretum Bueker 1941
Zespół ten jest wikaryzującym zespołem górskim w stosunku do Lolio-Cynosuretum, który w większym stopniu związany jest z położeniami niżowymi. W systematyce fitosocjologicznej obydwa zespoły należą do tych samych jednostek. Podobne jest również siedlisko i związek ze sposobem użytkowania. Jednak płaty Festuco-Cynosuretum występują na stokach o wiekszym nachyleniu i chłodniejszej ekspozycji. Mają też większe powinowactwo do siedlisk wilgotniejszych, ale nieco mniej żyznych. Bogactwo florystyczne jest wysokie, choć na pierwszy rzut oka mało widoczne – w poszczególnych płatach występuje 40-50 gatunków. Poza grzebienicą i kostrzewą pod względem ilościowości największą rolę odgrywają: Agrostis tenuis, Centaurea jacea, Anthoxanthum odoratum, Deschampsia caespitosa i Trifolium pratense.
Sucha łąka z kostrzewą czerwoną Festuca rubra
Zbiorowisko to często występuje w miejscach, gdzie naruszona została wierzchnia warstwa gleby. Na takich siedliskach kostrzewa czerwona, nie napotykając konkurencji, potrafi być bardzo ekspansywna. Zbiorowisko może się też ukształtować w wyniku degradacji profilu glebowego przez silne zdeptywanie. Fitocenoza nie przedstawia szczególnych walorów przyrodniczych, ani tez nie wykazuje stabilności, jednak warto ją w otulinie odnotować jako odrębną jednostkę.
TORFOWISKA NISKIE I PRZEJŚCIOWE
Młaka źródliskowa kozłkowo-turzycowa Valeriano-Caricetum flavae Pawł. 1960
Młaka kozłkowo-turzycowa jest zespołem typowo górskim. Występuje głównie w piętrze regla dolnego, znacznie rzadziej w piętrze pogórza. Choć należy do fitocenoz kalcifilnych, w Bieszczadach jest dosyć często reprezentowana, szczególnie na terenie BdPN – rzadziej w otulinie. Wykształca się na siedliskach bardzo specyficznych - przy źródliskach potoków górskich lub w rejonie wysięku wód gruntowych. Wody te są bogate w węglan wapnia, o odczynie zasadowym, rzadziej obojętnym. To z kolei sprawia, że młaka kozłkowo-turzycowa należy do torfowisk niskich wykształconych na siedliskach eutroficznych. Gatunkami dominującymi są cztery turzyce, nadające całemu płatu charakter młaki niskoturzycowej: Carex flava, C. nigra, C. panicea i C. echinata. Wśród roślin dwuliściennych główną rolę odgrywają: Valeriana simplicifolia, Menyanthes trifoliata, Crepis paludosa, Cirsium palustre i Succisa pratensis. Florystycznie jest to zbiorowisko dosyć bogate.
Trzęsawisko z turzycą nitkowatą Caricetum lasiocarpae Koch 1926
Trzęsawisko turzycy nitkowatej w Bieszczadach jest jednym z rzadszych zbiorowisk roślinnych. Związane jest z niżem i należy do torfowisk przejściowych, obficie mszystych, o wysokim stanie wód gruntowych, często wychodzacych ponad powierzchnię gleby. Wykształca się na zarastających, dystroficznych zbiornikach wodnych i podtapianych nieckach śródlądowych. Fragmenty tego trzęsawiska są rozpoznawalne po matowo-zielonych płatach, w których dominuje wąskolistna turzyca nitkowata na glebach z gęstym omszeniem. Wśród mchów sporo jest tutaj torfowców. Obok turzycy nitkowatej występują: Eriophorum vaginatum, Carex rostrata, Succisa pratensis, Angelica sylvestris, Cirsium palustre, Deschampsia caespitosa, Anthoxanthum odoratum.
Trzęsawisko z turzycą obłą Caricetum diandrae Jon. 1932 em. Oberd. 1957
Trzęsawisko turzycy obłej jest fitocenozą w górach niezwykle rzadką. Znalezione jednak zostało w BdPN, więc i w otulinie jego występowanie jest całkiem prawdopodobne. Wykształca się w lokalnych zaklęśnięciach, o dużej wilgotności podłoża. Płaty te wyróżniają się fizjonomicznie dzięki obfitemu występowaniu turzycy obłej Carex diandra – gatunku o nitkowatych, obłych, żywozielonych liściach. Towarzyszą jej inne turzyce: Carex nigra, C. panicea, C. rostrata, C. echinata. Z traw większym udziałem wyróżnia się Anthoxanthum odoratum i Poa trivialis.
Młaka turzycowo-mietlicowa Carici canescentis-Agrostietum caninae R. Tx. 1937
Choć zespół ten jest najpospolitszym zbiorowiskiem kwaśnych torfowisk niskich w całym kraju, w opisywanym terenie raczej nie stanowi zbiorowiska częstego. Zajmuje zatorfione zaklęśnięcia terenu, zasilane wysiękowymi wodami. Cienka warstwa organiczna położona jest tu zwykle na podłożu gliniasto-piaszczystym, o słabej przepuszczalności wody. Fizjonomicznie platy podobne są do niskodarniowej łąki z przewagą gatunków jednoliściennych. Częste są turzyce niskie, takie jak: Carex nigra, C. curta, C. panicea, C. hirta. Towarzyszą im rozłogowe trawy: Agrostis canina, Poa trivialis, Festuca rubra. Regularnie pojawiają się również: Caltha palustris, Valeriana simplicifolia, Myosotis palustris, Lysimachia nummularia i Ranunculus repens.
Zbiorowisko z bobrkiem Menyanthes trifoliata i skrzypem błotnym Equisetum palustre
Bobrek jest gatunkiem charakterystycznym dla trzęsawisk występujących na torfowiskach niskich i przejściowych (z klasy Scheuchzerio-Caricetea nigrae i związku Caricion lasiocarpae). Jego płaty, którym zwykle towarzyszy skrzyp błotny, nie należą w Bieszczadach do częstych, mają też niewielkie rozmiary. Dlatego potrzebne jest szczegółowe rozpoznanie w zakresie charakteru ich występowania na terenie otuliny.
Zbiorowisko z trzęślicą modrą Molinia caerulea
Zbiorowisko z trzęślicą modrą należy do roślinności związanej z niżem, dlatego w Bieszczadach jest raczej rzadkie, a na terenie otuliny oficjalnie nie zostało stwierdzone – choć same płaty tego zbiorowiskawystępują w pobliskiej enklawie BdPN nad Sanem. Zmiennowilgotne łąki trzęślicowe zostały też opisane w pozaotulinowej strefie Natura 2000 PLC 180001 Bieszczady (ok. 16 ha). Z doniesień ustnych wiadomo, że bywały również obserwowane w terenie samej otuliny, dlatego uwzględniono tę pozycję w opracowaniu jako potencjalnie wartą sprawdzenia. Zaobserwowano, że zbiorowisko z trzęślicą modrą wykazuje dużą ekspansywność na zdegradowanych fragmentach torfowisk wysokich w Tarnawie. Warto więc zwrócić większą uwagę na inne stanowiska tego gatunku w obrębie otuliny, aby ustalić syntaksonomiczną pozycję niewielkich zazwyczaj płatów.
Torfowiska wysokie
Na walory bieszczadzkich torfowisk wysokich, koncentrujących się głównie wzdłuż doliny Sanu, zajmujących często dawne starorzecza i niecki, zwracał już uwagę Denisiuk (1975). Szczegółowe rozpoznanie fitosocjologiczne w tutejszych kompleksach torfowiskowych możliwe było jednak w latach późniejszych, gdy sporządzono Plan ochrony dla BdPN i w ślad za nim poszły publikacje z badań (Denisiuk, Korzeniak 1999), a później gdy uzupełniono je o nowo przyłączone tereny Parku w oderwanej enklawie nad Sanem (Michalik, Szary, Kucharzyk 2009).
Mszar torfowcowy Sphagnetum magellanici (Malc. 1929) Kästner et Flössner 1933
Zespół o bardzo charakterystycznej fizjonomii mszystej, w której przeważają torfowce, na poduszce których płożą się i wznoszą niskodarniowe rośliny wysokich torfowisk, takie jak: żurawina błotna (Oxycoccus palustris), modrzewnica pospolita (Andromeda polifolia), bażyna (Empetrum nigrum), bagno zwyczajne (Ledum palustre), wełnianka pochwowata (Eriophorum vaginatum). Czasem może się też zdarzyć owadożerna osobliwość - rosiczka okrągłolistna (Drosera rotundifolia). Ponadto regularnie występują gatunki, które zaczynają dominować w przypadku degradacji torfowisk wysokich, spowodowanej eutrofizacją, przesuszeniem lub procesami sukcesji: Carex nigra, Vaccinium myrtillus, V. uliginosum, V. vitis-idaea, Potentilla erecta. Wraz z ich dominacją nad torfowcami zaczynają przeważać płonniki – głównie Polytrichum strictum i P. commune. Dobrze zachowane mszary mają jednak postać wyraźnie zdominowaną przez poduchy torfowców, które mogą tu występować w ok. 20 gatunkach i to one są odpowiedzialne za kępkowo-dolinkową strukturę tej fitocenozy. Zasilanie w wodę niemal wyłącznie opadową, sprawiają, że podłoże jest kwaśne i bardzo ubogie w minerały. Najlepiej zachowane mszary występują na torfowiskach nad Sanem.
Kontynentalny mszar bagienny Ledo-Sphagnetum magellanici Sukopp 1959
Kontynentalny mszar bagienny w Polsce należy do rzadkich zbiorowisk roślinnych, niemniej na bieszczadzkich torfowiskach wysokich notowany jest regularnie. Różni się od poprzedniego brakiem struktury kępkowej oraz masowym udziałem bagna zwyczajnego (Ledum palustre). Strukturą i składem florystycznym zaczyna już nawiązywać do boru bagiennego Vaccinio uliginosi-Pinetum, ku któremu zmierza sukcesja torfowisk wysokich. Płaty tego zespoły zajmują bardziej centralną część złoża torfowego, lokując się na podłożu o większej miąższości i bardziej stabilnych stosunkach hydrologicznych. Mamy tu do czynienia z siedliskiem o bardzo kwaśnym odczynie (pH około 3). Charakterystyczną cechą jest wyraźnie wykształcona warstwa drzewiasta lub przynajmniej krzewiasta. W warstwie drzew z rzadka rośnie brzoza (Betula pendula, B. pubescens), a w bardziej zwartej warstwie krzewów obok brzozy często występuje świerk (Picea abies). Znacznie większy udział niż w przypadku mszaru mają borówki: bagienna (Vaccinium uliginosum), czarna (V. myrtillus) i brusznica (V. vitis-idaea). Większe pokrycie osiąga tu również wełnianka pochwowata (Eriophorum vaginatum) i płonnik (zwłaszcza Polytrichum attenuatum).
Zbiorowiska wodne i nadwodne
Roślinność drobnych zbiorników wodnych
Firocenozy wodne reprezentowane są przez fragmentarycznie wykształcone zbiorowiska rzęsy pływającej Lemna minor, rzęśli wodnej Polytriche cophocarpa oraz rdestnicy pływającej Potamogeton natans. Ich niewielkie płaty zajmują zwykle drobne zbiorniki i rozlewiska o pochodzeniu naturalnym lub antropogenicznym. Obecność tych zbiorowisk dotyczy głównie zbiorników wód stojących lub wolno płynących, miejscami ukształtowanych dzięki bobrom, które budują tamy na wolno płynących potokach. Zbiorowiska te tworzą się również w sztucznie wykopanych stawach i oczkach wodnych, które zostały stworzone na potrzeby małej retencji, a także w niedrożnych rowach i śródłąkowych nieckach, gdzie przez cały rok gromadzi się woda.
Pionierska roślinność kamieńców przy górskich potokach
Pokrycie kamiennego podłoża przez płaty roślinne jest niewielkie, zwykle sięgające kilku procent (maksymalnie 25%). Notuje się tu względnie wysoką różnorodność gatunkową. Charakterystyczną cechą jest to, że występują tu obok siebie rośliny z różnych grup. Obok gatunków leśnych (np. kostrzewa olbrzymia Festuca gigantea, czyściec leśny Stachys sylvatica) i łąkowych (takich jak: koniczyna biała Trifolium repens, krwawnik Achillea millefolium, czy mniszek Taraxacum officinale) pojawiają się taksony szuwarowe (głównie trzcina Phalaris arundinacea), ziołoroślowe (gł. lepiężnik różowy Petasites hybridus), czy namuliskowe (rdest ostrogorzki Polygonum hydropiper). Nie brak też gatunków synantropijnych. Notuje się tu również znaczny udział siewek wierzb, głównie wierzby kruchej (Salix fragilis) i purpurowej (Salix purpurea).
Szuwar mannowy wysoki Glycerietum maximae Hueck 1931
Jakkolwiek szuwar manny mielec Glycerietum maximae występuje na niżu Polski dość pospolicie, w Bieszczadach bywa zespołem rzadkim i jego stwierdzenie w otulinie wymagałoby potwierdzenia. Na obszarze BdPN odnotowano zaledwie jeden, jak na góry dość pokaźny (około 0.5 ha) płat w kompleksie Osada przy Wetlinie (Denisiuk, Korzeniak 1993). Ostatnio zauważono też powstawanie nowych stanowisk Glyceria maxima we wschodniej enklawie na terenie Tarnawy i w różnych miejscach otuliny. Nowe stanowiska mozgi trzcinowatej nie są jednak jeszcze na tyle duże, by tworzyć osobne asocjacje.
Szuwar skrzypu bagiennego Equisetetum limosi Steffen 1931
Płaty Equisetetum limosi rozwijają się zwykle na żyznych siedliskach eutroficznych o podłożu oragnicznym. Jakkolwiek szuwar ten jest w terenie dość rozpowszechniony, nigdy nie zajmuje wielkich powierzchni, a samo wyróżnianie go w kategoriach odrębnego zespołu jest sprawą dyskusyjną, gdyż agregacje tego gatunku nie wykazują wspólnych tendencji pod względem fitosocjologicznym. W Polsce istnieją dwa zasadnicze warianty tego zespołu: z przewagą roślin wodnych oraz z przewagą turzyc, mszaków i gatunków łąkowych.
Pod względem florystycznym szuwar skrzypwy stanowi fitocenozę dość ubogą, aczkolwiek fizjonomicznie w terenie dość wyrazistą, gdyż przeważnie wykształca się jako jednogatunkowa agregacja zdominowana przez nieugałęziony gatunek skrzypu. Z roślin szuwarowych w niewielkim pokryciu występuje tu tylko przytulia błotna (Galium palustre), manna pływająca (Glyceria fluitans) i przetacznik bobowniczek (Veronica beccabunga). W sytuacji przestrzennej szuwary skrzypowe bardzo często mieszczą się w strefie pośredniej między roślinnością szuwarową i torfowiskową.
Szuwar trzcinowy Phragmitetum communis (Gams 1927) Schmale 1936
Agregacje trzciny tworzą z daleka rozpoznawalną fitocenozę, w której dominuje jeden gatunek. Trzcinie z rzadka towarzyszą inne byliny – głównie jednoliścienne. Często są to gatunki szuwarowe, takie jak: Typha latifolia, Typha angustifolia, Phalaris arundinacea. Warto zauważyć, że mamy tu do czynienia z typowo niżowym zespołem roślinnym, charakterystycznym dla wód stojących lub leniwie płynących cieków wodnych. Dlatego zbiorowisko to w Bieszczadach Wysokich bywa niezbyt częste i zazwyczaj ograniczone do niewielkich płatów.
Zespół pałki szerokolistnej Typhetum latifoliae Soo 1927
Szuwar pałkowy, podobnie jak trzcinowy, powszechnie występuje na niżu, na terenach bagnistych, silnie podtopionych. Natomiast w górach bywa notowany niezbyt często, zajmując niewielkie powierzchnie. Występuje w lokalnych zagłębieniach, gdzie stagnuje woda – lub na obrzeżach stawów oraz niewielkich zbiorników wodnych i w obrębie zaniedbanych rowów melioracyjnych. Należy do brzegowych zbiorowisk hydrofilnych o najwyższych poziomach zalewu powierzchni gruntu. Podłoże stanowi żyzne i nieprzepuszczalne namulisko, które bywa dogodnym siedliskiem dla płazów.
Płaty tego szuwaru z zasady bywają dość jednorodne, zdominowane przez jeden gatunek pałki. Wśród roślin współtworzących fitocenozę dużą rolę odgrywają dwie grupy: gatunki szuwarowe z rzędu Phragmitetalia i łąkowe z Molinietalia. Te ostatnie są wynikiem częstej obecności szuwaru pałkowego pośród kompleksów łąkowych, gdzie higrofilna roślinność łąk i pastwisk wchodzi w bezpośredni kontakt z linią brzegową zbiorników wodnych. W obrębie płatów lub na ich obrzeżach często pojawiają się też drzewa i krzewy, takie jak: olsza szara Alnus incana czy wierzba uszata Salix aurita.
Szuwar jeżogłówki gałęzistej Sparganietum erecti Roll 1938
Płaty jeżogłówki nie są zbyt częste, a już na pewno nie tworzą dużych powierzchni (do 0,5 ara) – wykształcają się zwykle na drobnych i płytkich zbiornikach, często towarzysząc bobrowym rozlewiskom. Szuwar ten na ogół tworzą rośliny do 0,5 m wysokości. Identyfikacja tej fitocenozy nie przysparza większych trudności, zwłaszcza podczas owocowania jeżogłówek, gdy nad powierzchnię wzniesione są pędy z kolczastymi główkami owoców. Na niżu zespół jest stosunkowo częsty, w górach nie stanowi roślinności typowej, dlatego notowany jest tutaj w dużym rozproszeniu.
Szuwar mozgowy Phalaridetum arundinaceae (Koch 1926 n.n.) Libb. 1931
W Bieszczadach Wysokich szuwar mozgowy jest bardzo powszechny. Rozwija się w dolinach potoków, zwykle w postaci niewielkich płatów. Wzdłuż Sanu notowany jest regularnie, czasem nawet tworząc roślinność mniej stabilnych brzegów i wysp. W kompleksach łąkowych płaty mozgi trzcinowatej nowowane są najczęściej na siedliskach wybitnie eutroficznych, o wysokim poziomie wód gruntowych, częściej na podłożu mineralnym. Mozga osiąga tu do 2 metrów wysokości i pokrywa ponad 90% powierzchni gruntu. Towarzyszą jej przede wszystkim wysokie trawy: kupkówka Dactylis glomerata, wyczyniec Alopecurus pratensis, śmiałek darniowy Deschampsia caespitosa. Z uwagi na podmokłe siedlisko częste są gatunki z rzędu Molinietalia: knieć błotna Caltha palustris, bodziszek błotny Geranium palustre, sitowie leśne Scirpus sylvaticus i wiązówka błotna Filipendula ulmaria.
Szuwar turzycy błotnej Caricetum acutiformis Sauer 1937
Zespół występujący w postaci niewielkich płatów, o rozmiarach do 1 ara, w terenie mocno rozproszony. Zwykle porasta brzegi potoków w ich dolnym biegu. Zajmuje siedliska wypłaszczone i tylko okresowo podtapiane. Pod względem składu florystycznego zbiorowisko nawiązuje do wilgotnych łąk, z którymi też często wchodzi w kontakt przestrzenny. Dlatego regularnie pojawiają się w nim gatunki ląkowe, takie jak: ostrożeń łąkowy Cirsium rivulare, wiązówka błotna Filipendula ulmaria i kuklik zwisły Geum rivale. Udział taksonów szuwarowych jest tu bardzo ograniczony.
Szuwar turzycy brzegowej Caricetum ripariae Soó 1928
Szuwar ten jest z daleka dość łatwo rozpoznawalny po dorodnej turzycy, dochodzącej do 1.5 m wysokości. Występuje pospolicie na niżu, zajmując zwykle obrzeża przy ciekach wodnych (rzeki, starorzecza, rowy, kanały). W górach występuje dość rzadko, tworząc płaty o małej powierzchni i w dużym rozproszeniu. Szuwar turzycy brzegowej jest zbiorowiskiem wybitnie hydrofilnym, rozwijając się na podtopionych torfach niskich z okresowo stagnującą wodą. Grupa gatunków szuwarowych jest tu równie słabo wykształcona jak w szuwarze turzycy błotnej. Z małym pokryciem występują tu gatunki z klasy Phragmitetea: Carex acuta, C. rostrata, Equisetum fluviatile. Natomiast spory udział osiągają gatunki wilgotnych łąk, takie jak: Caltha palustris, Filipendula ulmaria, czy Scirpus sylvaticus.
Szuwar turzycy dzióbkowatej Caricetum rostratae Rübel 1912
Szuwar turzycy dzióbkowatej w otulinie jest chyba najpospolitszym szuwarem z klasy Phragmitetea. W całej Polsce odgrywa dużą rolę w procesie lądowacenia zbiorników wód stojących, ale występuje jeszcze długo po zakończeniu tego procesu, gdy woda opada lub stagnuje już tylko okresowo. Występuje na podmokłych i zabagnionych wypłaszczeniach oraz na łagodnych zboczach, które zasilane są spływającymi wodami. Często pojawia się pośród łąk i innych szuwarów. Największą stałością oraz ilościowością odznaczają się tutaj takie gatunki, jak: Galium palustre, Poa palustris i Equisetum fluviatile. Nie brakuje gatunków łąkowych: Caltha palustris, Myosotis scorpioides, Cirsium palustre, Lythrum salicaria, Epilobium palustre. Często trafiają się taksony torfowiskowe: Valeriana simplicifolia, Carex nigra, C. curta, Epipactis palustris, Menyanthes trifoliata.
Szuwar turzycy prosowatej Caricetum paniculatae Wangerin 1916
Szuwar tej turzycy nie należy w otulinie do rzadkości. Wyrazista fizjonomia wysokich i zwartych kęp pozwala go w krajobrazie wypatrzyć z dużych odległości. Należy do zespołów o wyjątkowo wysokich wymaganiach względem poziomu wody. Występuje na brzegach zbiorników stagnujących i cieków wolno płynących oraz w obniżeniach o długotrwałym podtopieniu. Choć jest typowo niżowym zespołem roślinnym, w bieszczadzkiej strefie „krainy dolin” pojawia się ze sporym rozproszeniem. Szuwar ten ma wyraźną strukturę kępkowo-dolinkową, co wyróżnia go spośród innych fitocenoz klasy Phragmitetea. Z uwagi na tę strukturę, która pociąga za sobą wyraźne zróżnicowanie mikrosiedlisk, płaty te są bardzo bogate florystycznie – notuje się w nich nawet do 50 gatunków roślin naczyniowych. Spory udział osiągają taksony szuwarowe z dwóch związków: Magnocaricion i Phragmition. Liczne są też higrofilne rośliny łąkowe z rzędu Molinietalia.
Szuwar turzycy zaostrzonej Caricetum gracilis (Graebn et Hueck 1931) R.Tx. 1937
Turzyca zaostrzona porasta znaczne przestrzenie w dolinach rzek i strefach przybrzeżnych zbiorników wodnych. Tworzyła niegdyś zbiorowiska antropogeniczne, kiedy to była użytkowana jako podrzędna łąka, zwykle jedokośna. Dziś występuje pospolicie w całej Polsce, zarówno na niżu, jak i w górach, gdzie zajmuje najniżej położone fragmenty dolin, gromadząc się zwykle wzdłuż większych potoków o utrudnionym odpływie. Funkcjonuje jako fitocenoza siedlisk eutroficznych, raczej unikając gleb zakwaszonych. Płaty turzycy zaostrzonej bardzo często mogą przypominać szuwar turzycy błotnej Caricetum acutiformis. Płaty tworzą zwarte, ciemnozielone, rozłogowe łany, zwykle osiągające nieco ponad metr wysokości. Towarzyszą jej byliny łąkowe z rzędu Molinietalia: Caltha palustris, Cirsium rivulare, Filipendula ulmaria, Lythrum salicaria. Gatunki szuwarowe charakterystyczne dla rzędu Phragmitetalia występują rzadziej, a torfowiskowe prawie wcale.
Szuwar z kosaćcem żółtym Iridetum pseudacori
Szuwary kosaćcowe w górnym biegu Sanu rozwineły się dość szybko w wyniku działalności bobrów, które chyba dość chętnie odżywiają się kłączami kosaćca. W okresie 20 lat potrafiły miejscami opanować całkiem spore fragmenty dolin, zajmując często namuliska, rowy i śródłąkowe niecki ze stagnującą wodą. Pojawiają się też na brzegach rozlewisk bobrowych. Na ile jednak proces ich ekspansji dotyczy otuliny, to wymagałoby dokładniejszego sprawdzenia.
Szuwar manny jadalnej Glycerietum fluitantis Wilzek 1935
W Bieszczadach płaty tego szuwaru zwykle bywają bardzo małe. Ograniczają się do wolno płynących cieków lub drobnych rozlewisk. Długie, jasnozielone liście manny jadalnej przeważnie pokładają się na powierzchni wody. Z innych gatunków szuwarowych regularnie pojawiają się tutaj: Veronica beccabunga, Galium palustre, Poa palustris i Equisetum fluviatile. Większy udział mają gatunki łąkowe: Scirpus sylvaticus, Caltha palustris i Epilobium palustre.
ZIOŁOROŚLA I TRAWOROŚLA SUBALPEJSKIE
Subalpejski zespół szczawiu alpejskiego Galeopsidi speciosae-Rumicetum alpini (Pawl. et Wal. 1949) Winnicki 1999 (Rumicetum alpini pocuticum Pawł. et Wal. 1949)
Pierwotnie płaty z Rumex alpinus występowały w naturze tylko na połoninach. Dopiero pasterstwo sprawiło, że zaczęły się pojawiać w niższych położeniach, głównie w rejonie przenawożenia gleb, gdyż zajmują siedliska bogate w azot. Choć sam szczaw alpejski klasyfikowany jest razem z ziołoroślami wysokogórskimi z Betulo-Adenostyletea, przynależność płatów poniżej połonin bywała zawsze sporna. Wyraźną cechą tej asocjacji jest ubóstwo florystyczne, związane w dużej mierze z silną ekspansywnością samego szczawiu. Regularnymi składnikami są jedynie takie gatunki, jak Urtica dioica, Dactylis glomerata, Elymus repens i Deschampsia caespitosa.
Łopuszyny z lepiężnikiem wyłysiałym Petasitetum kablikiani Wal. 1933
Ziołorośla lepiężnikowe ciągną się często wzdłuż potoków górskich. W związku z dość naturalnym otoczeniem tutejszych cieków wodnych na terenie całej otuliny, łopuszyny należą do zbiorowisk regularnie występujących w całej rozciągłości opisywanego terenu. Zwykle tworzą zwarte, gęste i rozległe łany lepiężnika wyłysiałego, któremu regularnie towarzyszą takie gatunki, jak: Phalaris arundinacea, Filipendula ulmaria, Myosotis scorpioides, Agrostis stolonifera, Geranium palustre i Lysimachia nummularia.
Zbiorowisko maliny i śmiałka Rubus idaeus-Deschampsia caespitosa
Na terenie otuliny malinowiska należą do najpospolitszych zbiorowisk – od najniższych położeń aż po górne partie lasu i najwyżej położone polany. Najczęściej występują w pobliżu lasów lub na reglowych polanach śródleśnych. Tworzą tam często zbiorowiska okrajkowe, kształtujące strefę ekotonów, pozwalających na płynne przejście z roślinności nieleśnej w leśną. Malinie często towarzyszy Epilobium angustifolium, Angelica sylvestris, Hypericum maculatum, Deschampsia caespitosa i Holcus mollis.
Zespół traworośli trzcinnika leśnego Tanaceto-Calamagrostietum arundinaceae Winnicki 1999
Lite łany trzcinnika leśnego stanowią w Bieszczadach regularnie pojawiającą się roślinności w całej rozciągłości połonin i wyższych partii regla, na śródleśnych polanach. Miejscami schodzą też na wyżej położone fragmenty „krainy dolin”. Występują tu gleby brunatne kwaśne płytkie lub średnio głębokie, umiarkowanie szkieletowe. Poza dominującym trzcinnikiem, w wyższych partiach pojawia się także wrotycz baldachogroniasty Klusjusa (Tanacetum corymbosum subsp. clusii). Z klasy Betulo-Adenostyletea najwyższą stałość osiągają również Solidago virgaurea i Luzula luzuloides var. erythranthema. W wielu miejscach występuje też borówka czarna, gdyż traworośla często stanowią sukcesyjne następstwo po wcześniejszych borówczyskach – szczególnie na połoninach i quasi-połoninach, do których należy np. masyw Jasła.
Zbiorowisko kosmatki gajowej Luzula luzuloides var. erythranthema
Fitocenoza z kosmatką gajową na wyżej położonych polanach reglowych w obrębie BdPN i jego otuliny ma charakter przejściowy pomiędzy traworoślami i borówczyskami. Płaty są na ogół niewielkie i rozproszone w obrębie polan czy nieleśnych partii szczytowych. Zajmują gleby brunatne kwaśne, rzadziej brunatne wyługowane, umiarkowanie szkieletowe. Poza gatunkami z klasy Betulo-Adenostyletea, która nie zawsze jest dobrze wyodrębniona, stosunkowo dużą stałość wykazują dwa taksony z klasy Vaccinio-Piceetea: Vaccinium myrtillus i Gentiana asclepiadea. W niżej położonych płatach pojawia się sporo gatunków łąkowych z klasy Molinio-Arrhenatcheretea.
Zbiorowisko zarośli jarzębinowych z trzcinnikiem Calamagrostis arundinacea-Sorbus aucuparia
Jarzębina coraz szerzej opanowuje przywierzchołkowe partie nieleśne, takie jak np. quasi-połoniny w masywie Jasła. Z dużą stałością, ale z niską ilościowością, występują w tego rodzaju zbiorowiskach: Solidago virgaurea, Deschampsia caespitosa, Senecio nemorensis, Gentiana asclepiadea czy Rubus hirtus. W niedalekim sąsiedztwie, na terenie Bieszczadzkiego PN, zbiorowisko zarośli jarzębinowych z trzcinnikiem wykształca się niemal w całej rozciągłości połonin, poza ich najwyższymi partiami. Regeneruje się powoli, aczkolwiek sukcesywnie – co wskazuje na jego powszechniejszy niegdyś charakter rozpowszechnienia. Oczywiście wiąże się to z obecnością piętra subalpejskiego w najwyższych partiach Bieszczadów. Dlatego obecność tej fitocenozy w samej otulinie, gdzie tego piętra brakuje, wymaga odrębnego i dogłębnego zbadania.
Zespół traworośli wiechlinowo-śmiałkowych Poo chaixii-Deschampsietum caespitosae Pawł et Wal. 1949
Traworośla wiechlinowo-śmiałkowe stanowią zespół wschodniokarpacki. Na połoninach zajmują względnie duże powierzchnie, ale obecne są również na wysoko położonych polanach otuliny. Wykształcają się w lokalnych wklęśnięciach lub wypłaszczeniach terenu oraz na stokach o niewielkim nachyleniu. Zajmują siedliska na glebach brunatnych kwaśnych średnio głębokich, słabo szkieletowych, w dolnej części profilu oglejonych. Gatunkiem panującym jest Deschampsia caespitosa, a współpanującym Poa chaixi. Obydwie te trawy pod koniec lata i na jesień wyraźnie jaśnieją, co sprawia, że w krajobrazie płaty zespołu przyjmują płową barwę, kolorystycznie odcinającąc się od reszty roślinności. Klasę Betulo-Adenostyletea reprezentują tutaj z wysoką stałością: Luzula luzuloides, Hypericum maculatum, Solidago virgaurea, Angelica sylvestris i Rumex alpestris. Wysoki stopień stałości osiąga tu również Potentilla erecta. Na terenie otuliny, z uwagi na występowanie w niższych położeniach i mniejszy udział roślin wysokogórskich, należałoby dokładnie zdiagnozować płaty Poo-Deschampsietum, oddzielając je od asocjacji, które mogą się do nich upodabniać.
BORÓWCZYSKA
Zbiorowisko borówki czarnej Vaccinium myrtillus
Borówczyska czernicowe stanowią częsty rodzaj fitocenoz w całym obszarze polan reglowych na terenie otuliny BdPN. Stanowią najczęściej ogniwo wtórnej sukcesji, przebiegającej od muraw bliźniczkowych poprzez borówczyska brusznicowe, w których z czasem zaczyna dominować borówka czarna. Zbiorowisko z Vaccinium myrtillus należy do fitocenoz uboższych florystycznie. Zaskakująco mały jest tu udział gatunków z klasy Vaccinio-Piceetea, co potwierdza tezę o sukcesyjnej niestabilności tych płatów. Wysoką stałością odznaczają się natomiast gatunki z klasy Nardo-Callunetea, a w wyższych położeniach – ze związku Calamagrostion. Udział tych ostatnich sugeruje dalszy szlak sukcesyjny, który na polanach powyżej 900 m n.p.m. najczęściej zmierza w kierunku traworośli.
Zbiorowisko borówki brusznicy Vaccinium vitis-idaea
Borówczysko brusznicowe występuje w formie bardzo małych płatów rozproszonych na wszystkich połoninach i reglowych polanach, prawdopodobnie w niższych partiach będąc sukcesyjną pozostałością dawnych pastwisk. Miejscami wykazuje bowiem duże powinowactwo do muraw bliźniczkowych, na miejscu których wykształciło się najwyraźniej. Zbiorowisko to obecne jest na płytkich rankerach, czasem nawet na glebach inicjalnych (litosolach), w niższych położeniach obejmując też płytkie gleby gliniaste, czasem nawet podtorfienia. Zbiorowisko z brusznicą odznacza się bardzo ubogim składem florystycznym. Przeważają w nim gatunki charakterystyczne dla klasy Vaccinio-Piceetea – głównie Vaccinium myrtillus i Homogyne alpina. Z klasy Nardo-Callunetea często występuje tu Antennaria dioica i Potentilla erecta. Charakterystycznym elementem są porosty: Cetraria islandica i Cladonia rangiferina.
Zbiorowisko kosmatki olbrzymiej Luzula sylvatica
W Bieszczadach zbiorowisko to występuje w formie bardzo małych płatów ograniczonych do połonin i polan reglowych. Jego płaty wykształcają się przeważnie na glebach brunatnych kwaśnych. Zwykle są to prawie jednogatunkowe łany z niewielką domieszką Gentiana asclepiadea i Vaccinium myrtillus, Luzula luzuloides i Solidago virgaurea.
ZBIOROWISKA NIELEŚNE O CHARAKTERZE SYNANTROPIJNYM
Zbiorowiska ruderalne z Artemisietea vulgaris – kategoria zbiorcza wielu jednostek
Wyróżniamy tu azotolubne zbiorowiska okazałych bylin i pnączy, które wykształciły się na dawnych chałupiskach, w obrębie koszarowania owiec, w sąsiedztwie szałasów, zabudowań gospodarskich, schronisk turystycznych i na przydrożach, jako fitocenozy antropogeniczne, stanowiące ważne stadium zarastania terenów ruderalnych. Płaty z bylicą pospolitą (Artemisia vulgaris) występują zwykle na siedliskach świeżych i dość zasobnych w próchnicę. Poza gatunkiem wiodącym znajdziemy tu również inne rośliny przywiązane do siedlisk antropogenicznych: Melilotus albus, M. officinalis, Arctium lappa, A. tomentosa. Towarzyszy im szereg innych gatunków synantropijnych, często przechodzących z siedlisk naturalnych – jak np. Urtica dioica czy Rumex alpinus. Siedliska te stanowią w otulinie ważny wskaźnik dawnej obecności człowieka, jednak poza wartością wskaźnikową nie zasługują na szczególną uwagę. Sukcesja prowadzi tu nieuchronnie w stronę zarośli, a potem do zbiorowisk leśnych (Michalik 1990), choć proces zarastania tych płatów przebiega na ogół bardzo powoli.
Łopuszyny synantropijne z mozgą Phalaris arundinacea i lepiężnikiem różowym Petasites hybridus Schwick. 1933
Ziołorośla mozgowo-lepiężnikowe położone są zwykle nieco dalej od nurtu wody, niż łopuszyny nadrzeczne z lepiężnikiem wyłysiałym, co nie znaczy, że nie mogą wystąpić wzdłuż samej linii brzegowej. Podawane były z BdPN tylko z terenu Tarnawy (Michalik, Szary, Kucharzyk 2019). Wyraziste, choć na ogół niezbyt duże płaty tej fitocenozy odnotowano na zabagnionych i dość żyznych glebach w pobliżu potoków. Obok dominującego lepiężnika różowego, duży udział osągają higrofilne i nitrofilne byliny, takie jak: Phalaris arundinacea, Filipendula ulmaria, Urtica dioica, Mentha longifolia, Cirsium palustre, Caltha palustris, Anthriscus sylvestris, Chaerophyllum hirsutum i Ch. aromaticum. Ziołorośla mozgowo-lepiężnikowe należą do zbiorowisk względnie bogatych florystycznie (przeciętnie 35 gatunków w zdjęciu). Często zajmują niewielkie polanki w kompleksach łęgowych tuż przy lesie.
Ziołorośla pokrzywowe Urtica dioica – jednostka nieustabilizowana systematycznie
Łany pokrzywy zwykle zajmują tereny po dawnych podwórzach, zabudowaniach gospodarskich lub miejscach przebywania zwierząt inwentarskich. Mogą też wykształcać się w miejscach, gdzie gromadzona była biomasa – np. przy długo zalegającym sianie, oborniku itp. Gleba bogata jest tu w azot i próchnicę. Pokrzywa porasta takie siedliska łanami, a towarzyszą jej inne gatunki synantropijne, takie jak np. przytulie (Galium mollugo, G. aparine) czy poziewniki: Galeopsis speciosa, G. bifida, G. tetrahit.
Zbiorowisko synantropijne ze szczawiem alpejskim Rumex alpinus w „krainie dolin”
Płaty szczawiu alpejskiego, które wtórnie rozwinęły się w „krainie dolin”, często wyznaczają miejsca dawnego koszarzenia owiec lub gospodarcze podwórza z gromadzonym przez lata obornikiem. Na ogół są to siedliska bardzo bogate w azot, a zarazem o dobrych stosunkach wilgotnościowych. Pochodzącemu z połonin szczawiowi alpejskiemu towarzyszą tu takie gatunki, jak pokrzywa, świerząbek korzenny czy poziewniki. Płaty szczawiowe wyróżniają się w dolinach kolorystycznie, szczególnie późną jesienią i wczesną wiosną odcinając się od otoczenia żywą zielenią liści, a w okresie późnego lata i jesieni – rdzawym kolorem owocostanów.
Synantropijne zbiorowiska nieleśne
o nieustalonej pozycji syntaksonomicznej
Traworośla trzcinnika lancetowatego Calamagrostis canescens
Trzcinnik lancetowaty należy do rozpowszechnionych traw na całym niżu, aż po niższe położenia górskie. Często występuje w wilgotnych i podmokłych lasach, zaroślach i na otwartych przestrzeniach, zajmując siedliska roślinności bagiennej, torfowiskowej i łąkowej. Płaty odznaczają się jasnymi wiechami na tle otaczającej zieleni. Pod okapem trzcinnika obficie może rosnąć bobrek trójlistkowy (Menyanthes trifoliata), knieć błotna (Caltha palustris), skrzyp błotny (Equisetum palustre) oraz inne gatunki siedlisk podmokłych.
Traworośla trzcinnika piaskowego Calamagrostis epigeios
Trzcinnik piaskowy występuje często na ubogich, piaszczystych glebach, o głęboko zalegającym poziomie wody gruntowej, gdzie doszło do przeobrażenia profilu glebowego lub gdzie zaistniały inne czynniki antropopresji. Trzcinnik tworzy tu gęste traworośla dochodzące do 150 cm wysokości. W otulinie BdPN traworośla trzcinnika piaskowego trafiają się niezbyt często, co świadczy o względnie wysokim poziomie naturalności tutejszej szaty roślinnej. Pojedyncze płaty spotyka się w kompleksach gęściej zamieszkanych i gospodarczo przeobrażonych. Fitocenozy trzcinnikowe są bardzo ubogie florystycznie. Regularnie występują tu tylko takie gatunki, jak Agrostis tenuis, Carex hirta czy Hypericum maculatum.
Zbiorowisko bzu hebdu Sambucus ebulus
Bez hebd, zwany czasem dzikim bzem hebdem, jest byliną rozpowszechnioną w południowych regionach kraju aż po niższe położenia górskie. Rośnie zwykle na przydrożach, zrębach leśnych i w okrajkach leśnych. Gleby zajmowane przez bez hebd są dość żyzne, a stanowiska względnie nasłonecznione. Fizjonomicznie są to wysokie zarośla, dochodzące do ok. 2 m wysokości. W sąsiedztwie hebdu częściej występują wysokie byliny, takie jak Heracleum sphondylium czy Angelica sylvestris – oraz wysokie trawy, jak Dactylis glomerata czy Elymus repens. Z uwagi na szczególne znaczenie kulturowe bzu hebdu, jego stanowiska na terenie otuliny warte są uwagi w kontekście historii tutejszej szaty roślinnej.
Zbiorowisko ostrożenia polnego Cirsium arvense
Ostrożeń polny jest rośliną pospolitą i w siedliskach antropogenicznych dość ekspansywną, lecz w układzie łanowym występuje jedynie w miejscach silnie przez człowieka przeobrażonych. Zwykle są to dawne pola i ugory oraz przeorane łąki. Miejscami tworzy zwarte łany na dawnych poletkach łowieckich. Obok ostrożenia polnego najczęściej notowano w tych płatach perz właściwy (Elymus repens), kłosówkę miękką (Holcus mollis) i śmiałek darniowy (Deschampsia caespitosa). Jest to fitocenoza przejściowa, w drodze sukcesji dość szybko ustępująca miejsca roślinności łąkowej lub zaroślowej.
Zbiorowisko perzu właściwego Agropyron repens
W rolnictwie perz bywa uciążliwym chwastem upraw okopowych, lecz w otulinie BdPN tworzy raczej zbiorowisko wykształcone na dawnych ugorach. Zajmuje siedliska względnie żyzne i zwykle dobrze uwilgotnione, często w strefie regularnych wylewów rzek i potoków (warto jednak odróżnić perz właściwy od perzu psiego, który jeszcze częściej zajmuje tereny aluwialne). Wśród roślin towarzyszących łanom perzu wymienić należy wysokie trawy: Deschampsia caespitosa, Alopecurus pratensis, Dactylis glomerata i Phleum pratense. Z roślin dwuliściennych najczęściej występują: Hypericum maculatum, Urtica dioica, Heracleum sphondylium, Cirsium arvense i Achillea millefolium. Najprawdopodobniej jest to zbiorowisko mało stabilne, w zależności od użytkowania ustępujące miejsca łąkom, zaroślom i ziołoroślom.
Zbiorowisko rudbekii nagiej Rudbeckia laciniata
Rudbekia naga jest antropofitem (dokładniej kenofitem), sprowadzonym z Ameryki Północnej do europejskich ogrodów. Była chętnie uprawiana przez Łemków i Bojków, po wysiedleniach wykazując cechy inwazyjne w miejscach dawnych chałupisk. Rozprzestrzeniała się też w cienistych lasach i zaroślach, zwłaszcza w łęgach nadrzecznych. Z rudbekią występują takie gatunki, jak: Mentha longifolia, Caltha palustris, Myosotis scorpioides, Equisetum palustre i Poa trivialis.
Zbiorowisko turzycy drżączkowatej Carex brizoides
Płaty turzycy drżączkowatej (Carex brizoides) mają w terenie bardzo wyraźną fizjonomię, przybierając postać „pofalowanej trawy” (stąd ludowa nazwa „morska trawka”). Ta silnie ekspansywna fitocenoza miewa dość zróżnicowany charakter, jeśli chodzi o zajmowane miejsca. Potrafi zdominować siedliska na wysoko położonych polanach i połoninach, jak również w samym dnie doliny i na śródleśnych zrębach w całej rozciągłości regla. Zajmuje najczęściej siedliska wilgotniejsze oraz zdegradowane, o przewróconym profilu glebowy (np. wskutek głębokiej orki), a wiodący gatunek potrafi jeszcze długo się utrzymywać po wykształceniu roślinności leśnej, tworząc w jej obrębie lite runo z dominującą turzycą drżączkowatą, która ustępuje dopiero po wykształceniu gęstego zwarcia koron w zbiorowisku leśnym.
Ziołorośla paprociowe z orlicą pospolitą Pteridium aquilinum
W Polsce orlica pospolita stanowi gatunek typowy dla borów sosnowych i mieszanych, ale na obszarze tutejszej otuliny rośnie w sąsiedztwie lasów – zwykle na otwartych polanach i na zrębach. Jest rośliną o małych wymaganiach co do żyzności gleby, ale rośnie również na siedliskach żyźniejszych. Tworzy wysokie (do 150 cm) i zwarte łany. Często razem z nią rośnie perz właściwy (Elymus repens) i turzyca drżączkowata (Carex brizoides).
Zarośla jeżynowe z Rubus hirtus i R. plicatus
Jeżyna gruczołowata występuje bardzo licznie w buczynach i w żyznych lasach jodłowych. Miejscami w tworzeniu zwartych zarośli zastępuje ją jeżyna fałdowana. Szczególnie ekspansywne są na zrębach śródleśnych, gdzie obydwie obficie owocują. W otulinie BdPN jeżyny pojawiają się też często na terenach otwartych - pośród polan i kompleksów łąkowych. W zwartych płatach jeżynowych rosną różne gatunki łąkowe i zrębowe. Są wśród nich wysokie trawy, jak np.: Dactylis glomerata, Deschampsia caespitosa, Poa chaixii, ale pojawiają się też rośliny niższe, takie jak: Festuca rubra, Trisetum flavescens, Agrostis tenuis, Holcus mollis czy Hypericum maculatum.
Źródło: Monografia BdPN 2016 r. – na podstawie rozdziału „Zbiorowiska nieleśne krainy dolin” autorstwa Joanny Korzeniak