Śluzowce

Śluzowce (Myxomycetes, Mycetozoa, Myxogastria) stanowią niewielką grupę, szacowaną na około 1000 gatunków w skali świata – w Polsce ok. 250 gatunków. W większości są szeroko rozpowszechnione w różnych środowiskach. Występują na bardzo urozmaiconych podłożach pochodzenia organicznego. Najczęściej są to martwe szczątki organizmów roślinnych. Śluzowce pojawiają się również na korze pni żywych drzew, na pędach roślin zielnych i mszaków, a także na owocnikach grzybów i plechach porostów.

W życiu śluzowców wyróżniamy dwie zasadnicze fazy złożonego cyklu, które wybitnie różnią się pod względem morfologii oraz funkcjonowania. Stadium śluźni rozwija się w głębi podłoża, jest ruchliwe i odżywia się na drodze fagocytozy. Przemieszcza się na powierzchnię zazwyczaj tuż przed procesem przekształcenia się w kolejne stadium – zarodnię (sporangium), nieruchomą, kruchą, o zróżnicowanej budowie, wewnątrz której powstają suche i sypkie zarodniki (spory) oraz u większości gatunków elementy płonne, ułatwiające ich rozsiewanie. Reakcją śluzowców na niesprzyjające warunki otoczenia jest przejście w stan spoczynku różnych form rozwojowych. Okresy spoczynkowe stadiów przetrwalnych mogą być wydłużone w czasie, co wywołuje zjawisko pojawiania się niektórych gatunków raz na parę lat.

Pierwsze wzmianki o występowaniu śluzowców w Bieszczadach pojawiły się po drugiej wojnie światowej w pracy Krzemieniewskiej. Autorka zorganizowała badania nad śluzowcami w wybranych regionach Polski w latach 1955–56, zatem przed utworzeniem Bieszczadzkiego Parku Narodowego (BdPN). Stanowiska odnotowanych wtedy gatunków znalazły się poza granicami Parku. Były jednak pierwszym notowaniem śluzowców na obszarze Bieszczadów. W kolejnych  latach (1960, 1962, 1965) podczas badań mykologicznych w Bieszczadach odnotowano 17 gatunków śluzowców. Z tej listy 14 gat. stwierdzono na stanowiskach położonych na terenie Parku, stanowiąc ważny punkt odniesienia do dalszych badań. Szczegółowe poszukiwania śluzowców w Bieszczadach przeprowadzono pod koniec XX wieku. Po raz pierwszy na tym terenie stwierdzono obecność gatunków związanych z topniejącym śniegiem. Dalsze obserwacje Anny Drozdowicz, Anny Bochynek oraz Agnieszki Salamagi prowadzone do roku 2015, dostarczyły nowych danych i poszerzyły dotychczasową listę śluzowców Parku o kolejnych 60 gatunków.

Lista śluzowców stwierdzonych dotąd na obszarze BdPN obejmuje 74 gatunki i 2 odmiany. Wyróżniono trzy grupy ekologiczne, stosując kryteria fenologii oraz typu zasiedlanego podłoża. Gatunki rozwijające się wczesną wiosną stanowią odrębną grupę. Ich wegetacja rozpoczyna się pod topniejącym śniegiem, a zarodnie formują się na szczątkach roślinnych wokół zanikających płatów śniegu. Wczesnowiosenne badania dostarczały nowych gatunków dla Parku. Zbierano je na zboczach Szerokiego Wierchu i pod szczytem Tarnicy, w dolinie Terebowca, w okolicach bacówki „Pod Małą Rawką”, przy szlaku turystycznym na Małą Rawkę oraz wzdłuż szlaków z Wołosatego na Tarnicę i z Ustrzyk Górnych na Połoninę Caryńską. Spośród 12 taksonów omawianej grupy ekologicznej, większość wytwarza zarodnie wysycone węglanem wapnia, zwykle biało zabarwionym. Niekiedy ściana zarodni przypomina skorupkę jaja, ta cecha jest charakterystyczna dla rodzaju Diderma. Węglan wapnia może też występować na powierzchni ściany zarodni w postaci łuseczek, jak w przypadku Lepidoderma. Zmineralizowanie różnych struktur zarodni przyspiesza ich rozpad. Bardzo często wczesnowiosenne śluzowce zasiedlają młode pędy rozwijających się roślin zielnych, których wzrost powoduje rozerwanie skupień zarodni. Przedstawiciele rodzaju Lamproderma wyróżniają się cienką, połyskującą, najczęściej niebieskawą ścianą zarodni. Zwykle osadzone na wyraźnych trzonkach, w licznych skupieniach na powierzchni martwych szczątków i żywych roślin przyciągają uwagę barwnymi refleksami.

Badania nad pozostałymi grupami ekologicznymi były prowadzone w sezonach wegetacyjnych w różnych częściach Parku. Szczególnie często odwiedzano: okolice Suchych Rzek i doliny Wołosatego, Smereka, Przełęczy Orłowicza – wzdłuż szlaku turystycznego od strony Suchych Rzek i od strony Wetliny, oraz rejony przy szlakach z Przełęczy Wyżnej na Połoninę Wetlińską i z Krysowej na Wysokie Berdo. W trakcie obserwacji sporo uwagi poświęcano mikrosiedliskom, w których pojawiały się śluzowce. W zgromadzonych zbiorach zielnikowych zdecydowanie przeważały taksony zasiedlające martwe drewno różnych gatunków drzew, w postaci kłód, pniaków, pni oraz konarów i gałęzi. Przy czym najwięcej gatunków z grupy nadrewnowych stwierdzono na mniej lub bardziej zbutwiałych kłodach, ponieważ są one rezerwuarem nie tylko zasobów pokarmowych, ale także wody.

Wśród śluzowców odnotowywanych na drewnie występuje duża różnorodność budowy morfologicznej, jak i anatomicznej sporangiów. Można ją obserwować poczynając od braku właściwej zarodni w przypadku gatunku Ceratiomyxa fruticulosa i jego odmiany, poprzez drobne zarodnie Arcyria ferruginea, aż do najbardziej okazałych, żółto zabarwionych zrosłozarodni Fuligo septica. Natomiast elastyczna włośnia, z bogatą ornamentacją wyróżnia rodzaje Arcyria, Hemitrichia, Metatrichia i Trichia. Skrajnością jest brak włośni w rodzaju Cribraria, jednakże dyspersję zarodników umożliwia niezwykła, ażurowa konstrukcja ściany zarodni.

Grupa ekologiczna śluzowców naściółkowych jest trudna do obserwacji, ze względu na fakt zasiedlania niestabilnego podłoża, przyspieszającego rozpad kruchych, zmineralizowanych zarodni. Mimo częstego przeszukiwania ściółki we wszystkich, odwiedzanych rejonach Parku udało się stwierdzić jedynie 6 gatunków wyraźnie związanych z tym typem substratu. W rodzaju Didymium węglan wapnia występuje w postaci sferycznych kryształów, rozmieszczonych zarówno na powierzchni ściany zarodni, jak i wewnątrz, pomiędzy nitkami włośni. Natomiast zarodnie rodzaju Craterium zawierają silnie zwapniałą włośnię i są uformowane w kształcie kubeczków przykrytych wieczkiem. Stosunkowo łatwo można zauważyć zarodnie żałobni białonóżki Diachea leucopodia, ze względu na barwne skontrastowanie białego trzonka ze ścianą zarodni, mieniącą się wielobarwnie z niebieskim refleksem. Po jej spękaniu efekt potęguje czarna masa zarodników i włośni (stąd polska nazwa).

Śluzowce nie podlegają ochronie gatunkowej. Można jedynie mówić o ochronie pośredniej, polegającej na ochronie mikrosiedlisk zajmowanych przez te organizmy. Najbardziej szeroko reprezentowaną grupą ekologiczną są śluzowce nadrewnowe. Dla zachowania różnorodności gatunkowej przedstawicieli tej grupy najbardziej istotne jest więc nagromadzone, zalegające na dnie lasu martwe drewno w różnym stopniu rozkładu. Organizmy te są zjadane przez rozmaite bezkręgowce, zarówno w stadium śluźni jak i zarodni. Wymienione stadia rozwojowe śluzowców zapewniają również schronienie drobnym bezkręgowcom, ich larwom, a także osobnikom dorosłym. Śluźnia ma też swój udział w procesach rozkładu zasiedlanego przez nią podłoża, jako jedno z wielu ogniw w obiegu materii w przyrodzie.

Dotychczasowe dane są zbyt fragmentaryczne, aby przeprowadzić bardziej szczegółowe analizy bioty śluzowców. Stan zbadania różnorodności gatunkowej tych organizmów na obszarze Bieszczadzkiego Parku Narodowego wymaga dalszych obserwacji terenowych. Natomiast rezultaty żmudnych i czasochłonnych badań zależą w znacznej mierze od wpływu czynników abiotycznych i biotycznych na przebieg skomplikowanego rozwoju osobniczego w sezonie wegetacyjnym.

Źródło: Monografia BdPN 2016 r. – na podst. rozdziału „Wątrobowce”, autorzy: Anna Drozdowicz, Anna Bochynek