Rzeźba

Bieszczadzki Park Narodowy położony jest w południowo-wschodniej części polskich Karpat Wschodnich, w dorzeczu górnego Sanu. Swoim zasięgiem obejmuje dwa pasma górskie Bieszczadów Wysokich: pasmo graniczne, obrzeżające obszar parku od południa, ciągnące się od Rabiej Skały po Przełęcz Użocką oraz pasmo połonin w centralnej części obszaru, przebiegające od Smereka po Halicz i Rozsypaniec. Pasmo połonin tworzą trzy grupy górskie: Połoniny Wetlińskiej, Połoniny Caryńskiej, grupę Tarnicy i Halicza, przedzielone dolinami Nasiczańskiego Potoku i Wołosatego. Pasmo graniczne od pasma połonin rozdziela szerokie obniżenie śródbieszczadzkie, złożone z szeregu kotlin wypreparowanych przez potoki: Wołosatkę, Rzeczycę, Nasiczański Potok, Solinkę i Wetlinę.

Obszar ten, z wysokościami nie przekraczającymi 1350 m.n.p.m. i deniwelacjami do 700 m, zaliczany jest do gór średnich. Bieszczady cechują się strukturalną, rusztową rzeźbą terenu wykazującą ścisłą zależność od odporności podłoża i zgodność z kierunkiem przebiegu fałdów.

Obszar Bieszczadzkiego Parku Narodowego cechuje się swoistą rzeźbą charakterystyczną dla Karpat Wschodnich. Ze względu na specyfikę wykształcenia, nawiązującą do lokalnego stylu tektoniki, wiele form zasługuje na wyróżnienie, jako szczególnie cennych z naukowego punktu widzenia oraz posiadających duże walory krajobrazowe. Są wśród nich zarówno formy typowe dla rzeźby Karpat Wschodnich, jak i te, które spotykane są w pozostałych częściach Karpat fliszowych, ale ze względu na walory krajobrazowe stanowią dużą atrakcję turystyczną.

Najpiękniejsze i najbardziej typowe dla Bieszczadów jest pasmo połonin tzn. grzbiet zachodni od Smereka po Tarnicę i grzbiet południowo-wschodni od Bukowego Berda do Opołonka. Szczyty połonin, a szczególnie ich skaliste granie (np. grzbiet Krzemienia o długości ponad 1 km, główny grzbiet Rozsypańca z formami skałkowymi i rumowiskami skalnymi, Bukowe Berdo, Połonina Wetlińska) to przykłady grzbietów rusztowych, formowanych przez zespół procesów morfogenetycznych, działających powyżej górnej granicy lasu.

Równie ciekawe są przełomowe odcinki dolin. Najpiękniejsze i najbardziej typowe dla Bieszczadów przełomy strukturalne występują w dolinie Sanu w górnym odcinku (do Beniowej), Wołosatego poniżej Ustrzyk Górnych, Solinki. W zwężeniach przełomów występują koryta skalne z licznymi progami, podcięcia erozji bocznej z odsłonięciami cokołów skalnych i osadów teras rzecznych. Równie ciekawe są subsekwentne odcinki dolin rzecznych, tworzących rozszerzenia strukturalne z pełną sekwencją dobrze zachowanych poziomów terasowych w dnach i na zboczach dolin, których budowa odsłania się w podcięciach erozyjnych, najlepiej widoczna w dolinach Sanu i Wołosatego.

W dnach dolin do najatrakcyjniejszych należą schodowe progi wodospadowe, np. w korycie potoku Hylatego, o łącznej wysokości 7 m. Niewątpliwie bardzo atrakcyjny jest też meandrowy odcinek koryta górnego Sanu, jako jedyny tak dobrze ukształtowany w Bieszczadzkim Parku Narodowym. Jest to przykład dobrze wykształconego koryta meandrowego w źródłowym i górnym biegu rzeki, w niewielkim stopniu odmłodzonym przez czwartorzędową erozję wsteczną.

Równie okazałe są formy skałkowe z rumowiskami skalnymi ze względu na zróżnicowanie kształtów i duże wysokości. Są to przykłady form powstałych w wyniku cofnięcia się stoków na skutek głębokiego, selektywnego wietrzenia mrozowego i odprowadzania materiału gruzowego. Wśród nich największe to skałka grzbietowa na Połoninie Bukowskiej (15 m wysokości), na Rozsypańcu (11 m wysokości) czy szereg skałek o wysokości od 2 do 10 m na Bukowym Berdzie, Krzemieniu czy Rozsypańcu.

Wśród licznych form osuwiskowych na wyróżnienie zasługują osuwiska skalne i skalno-zwietrzelinowe, rozległe, bardzo dobrze widoczne w rzeźbie. Występują one na stokach: Szerokiego Wierchu, Bukowego Berda, Tarnicy, Halicza, Kopy Bukowskiej. Osuwiska cechują się urozmaiconą rzeźbą, z rowami, szczelinami, blokowym rozpadem koluwiów. Najbardziej interesującą formą jest bardzo duże (ponad 1 km²) osuwisko na NE stokach Szerokiego Wierchu, o charakterystycznym szachownicowym układzie rozsuwających się pakietów, bloków skalnych.

Najbardziej interesujące są jaskinie typu szczelinowego, powstałe w wyniku grawitacyjnych przemieszczeń w warstwach skalnych na północnym stoku Połoniny Caryńskiej i Tarnicy.

Torfowiska wysokie w BdPN należą do wyjątkowo dużych jak na warunki karpackie. Występują głównie w dolinach Sanu i Wołosatki. Charakteryzują się rozległymi asymetrycznymi kopułami, położone są zwykle nisko, ok. 4–6 m nad poziom koryta z wczesnego holocenu.

Formy antropogeniczne związane z dawnym zagospodarowaniem terenu możemy śledzić szczególnie w rejonie dawnych wsi, np. Wołosatego, gdzie występuje duża koncentracja teras rolnych, dróg polnych, terenów zniwelowanych pod zabudowania gospodarcze.

Do szczególnie cennych obiektów w BdPN należą formy pełniące funkcję punktów widokowych, a więc niezalesione grzbiety górskie, przełęcze w paśmie połonin, skąd roztacza się widok na rusztowy układ grzbietów. Na szczególne wyróżnienie zasługują następujące punkty widokowe: Tarnica, Smerek, Przełęcz Goprowców, Bukowe Berdo.

Dotychczasowe zabiegi ochronne stosowane w Bieszczadzkim Parku Narodowym można uznać za skuteczne. Główne zagrożenia, które mają niekorzystny wpływ na przebieg procesów, a tym samym na wykształcenie form geomorfologicznych, to presja turystyczna i użytkowanie dróg gruntowych. Techniczne zabezpieczenia szlaków, ich czasowe zamykanie, czy zakaz wjazdu na drogi nie utwardzone w sposób skuteczny chronią stoki i grzbiety przed nadmiernym rozczłonkowywaniem.

Głównym celem ochrony jest zachowanie specyficznego dla tych terenów krajobrazu naturalnego i kulturowego. Ochrona krajobrazu naturalnego to przede wszystkim ochrona procesów naturalnych. Na połoninach powyżej granicy lasu, naturalne procesy odtwarzania się zbiorowisk krzewiastych powodują niekiedy częściowe zamaskowanie form odziedziczonych po morfogenezie peryglacjalnej tj. form skałkowych i rumowisk skalnych. Ważne jest zachowanie punktów widokowych na szczytach wzniesień. Działań ochronnych wymaga utrzymanie elementów krajobrazu, świadczących o dawnym użytkowaniu terenu. Formy antropogeniczne związane z dawną działalnością człowieka można śledzić w różnych częściach Parku Narodowego. Na uwagę zasługuje rejon dawnych wsi. Występują tam charakterystyczne terasy rolne, drogi, spłaszczenia w strefach lokalizacji dawnych domów, cerkwi, cmentarzy oraz zagłębienia w rejonie lokalizacji piwnic, stawów, młynów i tartaków.

W przypadku przyrody nieożywionej działania ochronne mogą być w większości typu biernego, w dużej mierze odnoszą się do ograniczenia nadmiernej, niekontrolowanej penetracji terenu – zarówno gospodarczej, jak i turystycznej. Naturalne procesy geomorfologiczne nie stanowią zagrożenia dla rzeźby Bieszczadzkiego Parku Narodowego. Jedynie ingerencja człowieka poprzez użytkowanie terenu może niekorzystnie wpłynąć na intensyfikację niektórych procesów rzeźbotwórczych takich jak erozja, deflacja, osuwanie i inne. Duże natężenie tych procesów może niekorzystnie wpłynąć na wykształcenie form geomorfologicznych, np. nadmierne rozczłonkowanie stoków. Intensyfikacja procesów morfogenetycznych jest ograniczona powierzchniowo, skoncentrowana wzdłuż ścieżek i dróg turystycznych oraz dróg wykorzystywanych gospodarczo z ich najbliższym otoczeniem.

Podstawą ochrony form geomorfologicznych w BdPN jest brak ingerencji człowieka poza ustawowo dozwolonym udostępnianiem obszaru parku narodowego do celów naukowych, edukacyjnych, turystycznych i rekreacyjnych. Pozwoli to na uniknięcie zmian natężenia i rodzaju procesów geomorfologicznych i tym samym zachowanie w stanie naturalnym rzeźby BdPN.

Źródło: Monografia BdPN 2016 r. – skrót rozdziału „Rzeźba i jej współczesne przemiany”, autorzy: Elżbieta Gorczyca, Bogdana Izmaiłow, Kazimierz Krzemień, Michał Łyp, Dominika Wrońska-Wałach